विशारद पुर्ण लेखी अभ्यास

खालील संकल्पना स्पष्ट करा

 

मार्गी संगीत

 भारताच्या  शास्त्रीय संगीताच्या प्राचीन परंपरेत दोन प्रकार आढळतात . मार्गी संगीत आणि देशी संगीत , यापैकी मार्गी संगीत हे अत्यंत प्राचीन शास्त्रीय व गंभीर स्वरूपाचे मानले जाते . 

 उत्पत्ती : मार्गी संगीताची उत्पत्ती वेदकाळापासून विशेषतः सामवेदात सुरू झाली आहे भरतमुनींच्या नाट्यशास्त्रात मार्गी संगीतातील स्वर , राग , ताल , गान पद्धती यांचे विस्तृत वर्णन आढळते मार्ग म्हणजे "नियत मार्ग" ठरलेली पद्धत किंवा शास्त्रीय नियम . यामुळे मार्गी संगीत हे निश्चित अशा शास्त्रीय नियमांवर आधारित असते.

 स्वरूप : मार्गी संगीताचे स्वरूप हे अध्यात्मिक व धार्मिक स्वरूपाचे आहे याचा मूळ उद्देश आत्मिक उन्नती देवपूजा , यज्ञ , नाट्य , नृत्य व शास्त्रीय अभिव्यक्तीसाठी उपयोग होतो गंभीर गांभीर्यपूर्ण ध्यानात्मक स्वरूप आहे .

 स्वर व राग : शुद्ध स्वरांचा म्हणजे ऋषभ गांधार निषाद  इत्यादी प्राचीन स्वरांचा वापर केला जाईल .

 मार्गी संगीतामध्ये रागाची बांधणी वेद पठणातील गान धोरणावर आधारित होती तर तालव्यवस्था निश्चित असे शास्त्रीय तालांचा वापर केला जाई आणि तालांचा वापर केवळ मनोरंजन म्हणून नसे तर नृत्य व नाट्यकृतीला शास्त्रीय बांधणी देणे हा याचा मुख्य उद्देश असे .

     मार्गी संगीत हे प्रामुख्याने विद्वान , ऋषी , ब्राह्मण , गंधर्व किंवा नाट्यमंचावर सादर करणारे कलाकार यांच्यासाठी होते ते सामान्य जनतेसाठी नव्हते.

    थोडक्यात मार्गी संगीत हे शास्त्रीय , धार्मिक , अध्यात्मिक उन्नतीसाठी असलेले संगीत आहे यामध्ये नियमबद्ध स्वर , ताल , राग याचा वापर होतो हे संगीत प्राचीन ऋषी व गंधर्वांच्या परंपरेतून आलेले असून नाट्यशास्त्र हा याचा प्रमुख आधार मानला जातो . 

देशी संगीत 

  देशी म्हणजे प्रांत किंवा प्रदेश, प्रादेशिक पातळीवर जे संगीत विकसित झाले आणि लोकजीवनांशी लोकभावनांशी जोडले गेले त्याला देशी संगीत असे म्हणतात मार्गी संगीतातील कठोर नियमांपेक्षा हे मोकळे , साधे आणि लोकसंगीताशी निगडित असते .

विशेषतः-  प्रामुख्याने यामध्ये प्रांतीय भाषेचा वापर केला जातो आणि लोकजीवनाशी जोडलेले असते साधे लयप्रधान सोप्या स्वररचनांचे गाणे असते हा प्रकार लोकांना सहज समजणारा गाता येणार असतो भजन , कीर्तन , ओवी , अभंग , लावणी ,  गोंधळ भारुड असे प्रांतानुसार वेगवेगळे प्रकार यामध्ये आढळतात याचे विषय बहुधा धार्मिक सामाजिक आणि ऐहिक जीवनाशी निगडित असतात .

देशी संगीताचे प्रकार :-

 शारंगदेवांच्या संगीत रत्नाकर मध्ये देशी संगीताचे एकूण 34 प्रकार सांगितले आहेत त्यापैकी काही प्रमुख प्रकार म्हणजे ओवी , अभंग , भारुड , लावणी , गोंधळ , पावसाळी गीत , कोळी गीत , बाळाला झोप येण्यासाठी गायले जाणारे अंगाई गीत यांचा यात समावेश होतो .

 देशी संगीत आणि मार्गी संगीत यातील फरक